De chaosmaatschappij en het nihilisme

Over het nihilisme

Niets is waar; de eindeloze geschiedenis van het nihilisme, crises en verzet

Inhoudsopgave

Verantwoording 7
Het nihilisme door de eeuwen heen

Inleiding 11
Wat is nihilisme?

I: Vulgair nihilisme 22
Dood aan de ziel, leve het lichaam
De Griekse denkwereld en de opstandige kynici:
Antisthenes en Diogenes, nihilisten van het eerste uur

II: Religieus nihilisme 43
Dood aan de Heilige geest, leve de vrije geest
Dood aan de kerk, leve de vrije gemeenschap,
ketterse bewegingen in verzet

III: Antropologisch nihilisme 59
God is dood, leve de mens
Fichte, Stirner en Kierkegaard,
eigenzinnige nihilisten

IV: Individualistisch nihilisme 78
Dood aan de staat, dood aan elke autoriteit
Russisch nihilisme (Basarov, Netsjajev, Bakoenin),
nihilisten van de daad

V: Cultureel nihilisme 103
God is dood, leve het lichaam
Nietzsches omkering van alle waarden,
een gevecht tegen de cultuur

VI: Artistiek nihilisme 130
Dood aan de poëzie, kunst onder vuur
Lautréamont, dadaïsten, lettristen, situationisten,
een nihilistische aanval op de kunst

VII: Existentieel nihilisme 149
De dood van de metafysica
Spengler, Heidegger, Ernst Jünger, Existentialisme, Camus,
20ste eeuwse nihilisten

VIII: Fysisch nihilisme 187
De aarde sterft
Antropoceen, natuur en techniek, verspilling en vooruitgang
J. J. Rousseau, Thoreau (Walden), Marx, kapitalisme en
de langzame dood van de natuur

IX: Postmodern nihilisme 232
Het subject is dood, de ideologie terminaal
A. De postmoderne tijd
B. De postmoderne filosofen
Foucault, Deleuze, Lyotard, Derrida,
wegbereiders van het huidige nihilistische denken

X: Hedendaags nihilisme 264
Dood aan de geschiedenis, leve het hier en nu
Kapitaal en arbeid in de 21ste eeuw
A. Het turbokapitalisme; de techbedrijven: Google,
Facebook, Instagram, Amazon
B. Het fenomeen arbeid, een nieuwe horigheid
C. Na het postmodernisme; waarheid of onwaarheid?
Nepnieuws, de leugenfabriek, rechts aan de macht
D. Van mens- tot denkmachine, de technoïde wereld:
cyborgs, algoritmen, zelfdenkende machines

Slotbeschouwing 332
Van vulgair nihilisme naar hypernihilisme

Nawoord 354
Een nihilistische overpeinzing

Geraadpleegde literatuur 358

Nawoord: Een nihilistische overpeinzing

Al heel vroeg hebben dwarse geesten ingezien dat verzaken, provoceren en ontregelen een doeltreffende strategie was om de maatschappij in verwarring te brengen. Meestal mondde dit verzaken uit in het verzaken van zichzelf, wat voor ernstig gefrustreerde geesten veelal een rechtstreekse vlucht in de waanzin betekende. Verontrust geraakt door deze tendens en misschien ook wel uit medelijden namen structuralisten aan het eind van de jaren zestig, nadat zij hevig teleurgesteld waren in de zelfverwerkelijking van de mens, een resoluut besluit, zij schreven het individu uit de filosofische denkwereld.

Een aantal van hen ging nog een stap verder, zij opende de aanval op de cultuur die de waarheid tot doel heeft, op de cultuur die gedragen wordt door ideologieën die doortrokken zijn van vreemdsoortige waarden en waar de metafysica, weliswaar op achtergrond nog immer een bepaalde rol speelt. Dit illustere gezelschap trok na soms een moeilijk te doorgronden analyse de volgende conclusie: door de maalstroom van indrukken en prikkels die de cultuur voorbrengt is het individu zodanig gefragmenteerd geraakt dat het zijn oorspronkelijkheid en zijn identiteit is kwijtgeraakt.

In de ogen van deze ooit radicale denkers gaat de mens gebukt onder een denkbeeldige sluier van beelden en indrukken die de cultuur dagelijks produceert. Hij wordt erdoor overweldigd, hij gaat eraan ten onder. Deze situatie heeft ertoe geleid dat er voor hem geen centrale waarden meer zijn waarop hij zich in zijn dagelijkse overlevingstocht nog kan baseren. In een dergelijke ontstane wereld is de mens volledig de weg kwijt. Overal om hem heen bespeurt hij op de meest uiteenlopende terreinen verschijnselen die in een crisis verkeren. Niet alleen neemt hij die waar in de hogere sferen van de macht, ook ervaart hij dat de fundamenten van het bestaan stelselmatig worden afgebroken - de fundamentele waarden die richting aan zijn leven zouden moeten geven.
In dit neergaande proces is de mens zijn wortels kwijtgeraakt, is hem zijn zelfstandige identiteit ontnomen.
In deze door beelden gestuurde wereld worden hem nieuwe identiteiten opgelegd, die commercieel aantrekkelijk zijn, die voor de oprukkende techbedrijven uiterst lucratief zijn.

Het naar eenheid strevend (post)kapitalistische systeem heeft de tegenstrijdigheden, de discontinuïteit, de pluriformiteit en de negatie geneutraliseerd. Tijdens dat proces is de massa murw geslagen en heeft, zo melden ons de media, de strijd opgegeven. Alleen in perifere gebieden wordt nog verzet gepleegd.

Ooit was dat anders. Toen werd nog gedacht dat complexiteit en pluraliteit van het leven een voedingsbodem was voor het in opstand komen van de mens tegen elk gezag dat tot doel heeft het leven (in al zijn hoedanigheden) te brutaliseren. Maar dergelijke optimistische geluiden behoren tot het grijze verleden.

Degene die tegenwoordig de werkelijkheid analyseert en deze opdeelt in de kleinst mogelijke eenheden is slachtoffer geworden van een ongedifferentieerd mysticisme, van een geloof in entiteiten die de wereld nog een dynamiek en een meerwaarde proberen te geven. Maar deze wereld is een schijnwereld waar de identiteit is opgegaan in het conglomeraat van veranderende indrukken. In dit gesloten universum is het leven overgeleverd aan de nostalgie van de tijdelijkheid. In dit leven druppelt de tijd in het vat van de lege dagen. Elke neervallende druppel geeft in de hedendaagse wereld het ritme aan van het geleidelijk aan verdwijnen van de tijd, van de weinig overgebleven momenten die nog benut zouden kunnen worden om echt een invulling aan het leven te geven. Het leven is veranderd in een langzaam sterven, het kabbelt voort, de uren, de dagen verglijden. Dan wordt het weer licht, dan weer donker, onophoudelijk gaat die ritmewisseling door, zonder dat er iets verandert. We slijten onze dagen in een aanhoudende stroom van momenten die elkaar voortdurend herhalen.

Hoe heeft het in vredesnaam zover kunnen komen? Er is een duidelijk antwoord op deze vraag te geven. Het komt allemaal omdat we in een gesloten dimensie leven die slechts een enkele eenheid kent: geld, en dan nog een afgepaste en bepaalde hoeveelheid geld.

We hebben onze tenten opgeslagen in een gebied dat we niet durven te verlaten. We weten niet of er nog andere onbekende rijken zijn. Nee, we denken dat we zoveel mogelijk moeten genieten van elk moment, van elke seconde en dat dát de zin van het ware leven is. En dat dát leven het leven is waarin de mens alleen maar gelukkig kan zijn en dat hij dat ook weet te waarderen als doel op zich.

De huidige tijd representeert de essentie van het nihilisme. Het zijn en het niets zijn op hetzelfde niveau getrokken. Subjecten en objecten worden aan het niets uitgeleverd om ze vervolgens weer uit het niets tevoorschijn te toveren. In dit proces wordt het wezen en het zijn van de subjecten kapot gemaakt. Zij worden tot gewillige objecten en instrumenten van onderdrukking en overheersing gemaakt.

De westerse beschaving die volgens de schoolse filosofie begint bij Plato en vervolgens doorloopt tot ongeveer eind vorige eeuw heeft het individu beroofd van de overtuiging en de kracht om het leven in het volle licht van de actualiteit te plaatsen. Of het leven nog enig perspectief heeft dat is tegenwoordig niet alleen een actuele, maar ook een uiterst urgente vraag.

De herhaling is dodelijk. Iedere keer weer trapt de mens in de val van hetzelfde, hij blijft maar vasthouden aan het welbekende, het blijkt zijn enige houvast te zijn. Hij weet dat hij daarmee succes kan oogsten. Dat wordt hem althans dagelijks voorgespiegeld, ja ik weet dat maar al te goed. Maar dat is ook de wereld waar de waarheid voorgekookt en hoe te handelen voorgeschreven is, waar die op recept verkrijgbaar zijn. Als we kritisch de werkelijkheid in ogenschouw nemen, blijkt het een wereld van het voor de hand liggende te zijn, van het voorspelbare, het blijkt een wereld te zijn van het banale en het grote ongeluk.

De wereld is een immens kerkhof waar de entropie de afwijkende geest verslindt. Alleen in de marge bestaat het exceptionele en het afwijkende nog.
We hebben onze wortels verloren, we horen de dieren niet meer in het water ronddartelen, we ruiken de zomer niet meer, we hebben de smaak van brood, melk, perziken en tomaten verloren. Die vermaledijde techniek heeft ons van onze zintuigen beroofd, van het gehoor en de smaak, heeft ons verpest met ruis en stank. Oude machten uit lang vervlogen tijden hadden onze zielen nog in hun greep. Nu, in deze tijd, zijn er duistere, geheime machten en instellingen in het leven geroepen die onze geesten en lichamen controleren. Alles wordt verslonden, alles wordt opgelost, alles verdampt. En de ruis van de media dekt het verval en de decompositie toe, zij, de media leggen er een stinkende deken van banaliteiten overheen.

We kunnen in deze tijd onmogelijk nog van een evolutie spreken, met uitzondering van één die al die bizarre vormen en permutaties van codes verder ontwikkelt. We leven in een tijd die gekenmerkt wordt door de niet te stuiten mechanismen van mutatie, selectie en uitsluiting. We leven in een onomkeerbare tijd die naar een nulstand neigt. Sinds de jaren veertig van de vorige eeuw is langzaamaan het besef doorgedrongen, dat de mens in staat is de wereld volledig te vernietigen. Toch is het overmatig agressief handelen, het voeren van oorlogen, het creëren van oorlogssituaties niet aan banden gelegd, deels door een gebrek aan tegenkracht vanwege effectieve represailles, maar ook vanwege het almaar blijven voortbestaan van een grote angst voor verandering en niet te vergeten van het voortbestaan van een vreemd soort schuldbewustzijn, een bewustzijn dat ons overgeleverd is uit lang vervlogen tijden.

Binnen de context van dit ‘getormenteerde’ leven ploeteren we voortaan voort zonder teleologie of eschatologie. Leven we van de ene dag naar de andere. Op de aloude vragen in de filosofie: Waar komen wij vandaan. Wie zijn wij. Waar gaan we naartoe. Daarop heeft de wetenschap een treffend antwoord gevonden. Jullie stammen af van de apen, jullie zijn perverse, uniforme wezens die stilzwijgend en gehoorzaam de opgedragen taken moeten uitvoeren tot de dood erop volgt of totdat de machine je positie heeft ingenomen. Op deze onheilstijding zweeg de wetenschap en de filosofie in alle toonaarden, zij konden geen betekenis en richting meer geven aan dit noodscenario.

Het zijn niet meer de openbare of privécodes die de situaties en de omstandigheden bepalen, maar het zijn de situaties en omstandigheden die de codes bepalen. Dit heeft geleid tot een complete verstoring van het evenwicht tussen privé en openbaar zodanig dat de oude scheiding tussen het publieke domein en de privéwereld is uitgewist.
Er is een nieuwe situatie ontstaan, een die tot een andersoortige verhouding tussen privé en openbaar heeft geleid. En wel een waarin het individu zijn centrale positie is kwijtgeraakt. De mens is verdrongen naar de marge, naar een oord waar hij tegen de grenzen van zijn mogelijkheden aanloopt.

Bovenstaande openbaring is een bewerkt fragment uit mijn eerder verschenen boek Eenzame Verontwaardiging (2015). Daar het nogal nihilistisch van toon is, heb ik gemeend dit fragment in deze nieuwe publicatie te moeten opnemen.

De inhoudsopgave en het nawoord is afkomstig uit mijn in mei 2019 verschenen boek Niets is waar; de eindeloze geschiedenis van het nihilisme.
De uitgave is niet meer via Chaosmaatschappij of email renesanders@ziggo.nl te bestellen (uitverkocht) wel via intermet te raadplegen Nihilisme compleet

© 2010 www.chaosmaatschappij.nl